Ouder blijven, ook als het schuurt

Waar het begon

Wat ik in dat zaaltje zag, kende ik al veel langer. Ik groeide op in een gereformeerd gezin. Rond mijn twintigste stelde ik mezelf een vraag die ik niet kon beantwoorden: hoe kunnen er zoveel overtuigingen bestaan die elkaar tegenspreken, elk met volstrekte zekerheid aangehangen? Stel je een kamer voor met mensen uit verschillende tradities. Ieder is volkomen zeker, en ieder is zeker van dingen waarvan de anderen weten dat ze niet waar zijn. Hooguit één van hen heeft gelijk, en toch voelt het voor allemaal van binnen precies hetzelfde.

Die vraag heeft me uiteindelijk mijn geloof gekost. Toen ik dit eenmaal echt had gezien, kon ik het niet meer níet zien: het gevoel zeker te zijn telde voor mij niet langer als bewijs.

Twee mensen, twee zekerheden

Jaren later zat ik zelf in zo'n kamer: het zaaltje in de rechtbank in Utrecht. Twee mensen die hetzelfde huwelijk hadden geleefd, elk met een eigen versie, en elk zeker. Die versies konden niet allebei waar zijn. Ik hoef niet te weten wie gelijk heeft om te weten dat minstens een van ons het (op zijn minst deels) mis heeft. En wie het mis heeft, voelt zich precies even zeker als wie het goed heeft. Dat geldt voor de ander, en het geldt voor mij.

Dat is geen beschuldiging, het is logica. Het moeilijkste is om het op mezelf toe te passen. Ik ben opgegroeid met zekerheden die ik later met evenveel overtuiging heb losgelaten. Beide keren voelde het als de waarheid. Zekerheid zegt dus iets over mij, niet over de wereld. Daarom kan ik in dat zaaltje niet op mijn eigen zekerheid leunen, en de ander ook niet op de hare.

Wie er later bijkomt, zoals een nieuwe partner, familie of een advocaat, neemt meestal een van de twee versies over. Dan zijn er meer mensen in de kamer, maar de logica blijft dezelfde. Hoofdstuk 4 komt daarop terug.

Ik leef in mijn eigen model van de werkelijkheid

Wat volgt daaruit? Dat mijn hoofd de werkelijkheid niet kopieert, maar er een model van maakt: een verhaal over wat er gebeurt, waarom, en wat er gaat gebeuren. We zijn geen camera's, we zijn verhalenvertellers. Mijn model is opgebouwd uit alles wat ik heb meegemaakt. Ik kan niet zonder, want zonder model kan ik niet handelen. Maar het is niet de wereld zelf, en het kan ernaast zitten, ook in wat ik het zekerst weet.

Hetzelfde geldt voor mijn ex en voor iedereen om ons heen. Ieder leeft in een eigen model, en de modellen botsen. Vaak liegt er dan niemand: de modellen hebben verschillende dingen opgeslagen en verschillende dingen gemist. De vraag wie heeft gelijk over het verleden? is daarom zelden op te lossen. De vraag wat werkt nu, voor onze kinderen? misschien wel.

Autonoom, en toch wederzijds afhankelijk

Ik ben een eigen persoon. Ik maak mijn eigen keuzes, leef in mijn eigen model en ben verantwoordelijk voor mijn eigen gedrag. Tegelijk houdt niemand zichzelf alleen overeind. Ik leef van slaap, eten, werk, vrienden en familie, en wat ik doe, raakt anderen weer. Beide zijn tegelijk waar: ik ben autonoom, en ik ben wederzijds afhankelijk.

Dat is geen tegenstelling. Zo zit alles in elkaar wat leeft: een eigen geheel dat alleen bestaat via wat het met anderen uitwisselt. Autonomie betekent niet dat ik niemand nodig heb. Het betekent dat ik zelf kies hoe ik me verhoud tot wie ik nodig heb.

Een scheiding verandert de vorm van de verbinding, niet het bestaan ervan

Voor veel mensen is een scheiding juist bedoeld om niet meer met elkaar te hoeven omgaan. Een eigen huis, eigen regels, een eigen leven: meer autonomie. Dat is begrijpelijk, en voor een groot deel lukt dat ook. Maar met gedeelde kinderen blijft er een brug. Wij delen twee dochters, en dus blijven we, scheiding of niet, met elkaar verbonden en samen verantwoordelijk. Wat de een doet, raakt de kinderen, en via hen de ander. We leven in twee huizen, maar onze kinderen leven in allebei.

Een gedachte-experiment heeft een uitgang. Gedeeld ouderschap heeft er geen.

Daarmee is de wederzijdse afhankelijkheid na een scheiding niet verdwenen. Ze is juist scherper zichtbaar geworden. De ander kan uit mijn huis en uit mijn dagelijks leven verdwijnen, maar niet uit het leven van onze kinderen. Wie de verbinding toch probeert te verbreken, zet de kinderen tussen de brokstukken.

Dat kan als een gevangenis voelen. Ik probeer het anders te lezen: we zijn allebei autonoom in ons eigen huis, en wederzijds afhankelijk in één ding, het welzijn van onze kinderen. Die verdeling helder krijgen (wat is van mij, wat is van de ander, wat is van ons) is een groot deel van het werk. Hoofdstuk 7 gaat daarover.

Wat de een doet, komt bij allebei terug

Wederzijdse afhankelijkheid heeft een harde kant. Als een van beide ouders stopt met bijdragen (afspraken laat lopen, informatie achterhoudt, de ander zwartmaakt), lijkt dat even voordeel op te leveren: minder moeite, meer gelijk. Maar de kosten verdwijnen niet. Ze komen bij de kinderen terecht, en via de kinderen weer bij beide ouders. Een kind dat klem zit, is in beide huizen een kind dat klem zit. Andersom werkt het net zo: wat de een investeert in rust en voorspelbaarheid, komt in beide huizen terug.

Voor kinderen is de verbinding nog dieper. Een kind is gemaakt van twee ouders: van ieder van hen de helft, en daarbij alles wat het van elk van hen leert. Een kind kan zich niet losmaken van de helft van zichzelf. Daarom raakt elke aanval op de andere ouder het kind ook zelf.

Een model dat ernaast kan zitten, autonoom en toch wederzijds afhankelijk, met onze kinderen als brug die blijft: dat is mijn vertrekpunt. Alles hieronder volgt daaruit.

In mijn werk leer je één ding snel: een model dat niet meer getoetst wordt aan nieuwe gegevens, gaat er stilletjes naast zitten. Nooit zo snel dat je het merkt. Met mensen is het volgens mij niet anders.

Leren is bijstellen op wat er terugkomt

Een model dat ernaast kan zitten, blijft alleen bruikbaar als het leert. Leren is een kringloop: ik handel vanuit mijn model, de wereld reageert, en wat terugkomt stelt mijn model bij. Wat werkt, houd ik vast. Wat telkens niet blijkt te kloppen, pas ik aan. Zo werken hersenen: een netwerk van verbindingen dat verandert door wat het meemaakt.

Daarbij tellen twee dingen:

• De controle komt van buiten. Ik kan mijn eigen model niet van binnenuit nakijken, want van binnen voelt alles kloppend. Ik kan in mijn eigen redenering wel fouten vinden, maar niet vaststellen of mijn manier van zoeken zelf deugt. Een ander kan me iets aanreiken waarvoor ik niet eens een vakje had. Of mijn model past bij de werkelijkheid, laat alleen de werkelijkheid zien: de gevolgen van wat ik doe, feiten, en andere mensen die zien wat ik mis. Daarom bestaat een lerend model via anderen.
• Leren is vasthouden én loslaten. Een model dat bij elk nieuw signaal alles omgooit, is net zo onbruikbaar als een model dat nooit verandert. Het bewaart wat bewezen werkt en stelt bij wat herhaaldelijk niet klopt. Eén incident is ruis, een patroon is een signaal.

Een vastgezet model raakt uit de pas

Lang zag ik mezelf als een rots: vast, onveranderlijk, iets waar anderen zich aan konden vasthouden. Nu zie ik mezelf eerder als een rollende steen: nog steeds zwaar genoeg om iets te dragen, maar in beweging. Pas later begreep ik dat er eigenlijk niets veranderd was. Ik ben nooit een rots geweest. Ik bewoog altijd al, ik had het alleen niet gezien.

Zo is het ook met onze situatie. Kinderen groeien, er komen misschien nieuwe partners, mensen veranderen, en ik ook. Als ik mijn beeld van de ander vastzet (zo is de ander nu eenmaal), raak ik vroeg of laat uit de pas met hoe het werkelijk is. Zo'n vast beeld kan een tijd meegaan, maar het gaat steeds meer kosten: misverstanden, gemiste kansen, onnodige strijd.

Dat betekent niet dat ik naïef moet zijn. Een beeld dat keer op keer bevestigd wordt, mag ik houden. Maar ik wil het open houden voor wat verandert. Een model dat blijft leren, blijft bij.

Elk stuk van mijn model heeft een herkomst

Alles in mijn model is ergens geleerd: in mijn jeugd, in mijn huwelijk, in de scheiding. De vraag waar, wanneer, waarom en van wie heb ik dit geleerd? geeft een reactie haar herkomst. Dan kan ik één les bekijken, houden of bijstellen, zonder mezelf als geheel af te wijzen. De rest blijft staan.

Dat geldt ook voor mijn ex. Wat ik in de ander zie, is ook ergens geleerd, vaak lang voordat we elkaar kenden. Als ik de herkomst van een reactie zie, hoef ik die minder persoonlijk te nemen.

Leren kost energie

In de spelregels die ik thuis met mijn kinderen wil afspreken (hoofdstuk 8), staat het in kindertaal: energie is brandstof. Is de batterij leeg, dan wordt samenwerken moeilijk, en dat is logisch. Voor volwassenen is het niet anders. Ik besta alleen zolang wat mij draagt overeind blijft: mijn lichaam, mijn slaap, de mensen om me heen.

Wie uitgeput is, leert slechter: er is geen ruimte meer om signalen te wegen, alleen nog om te overleven. En wie voor anderen zorgt, houdt dat alleen vol zolang er van buitenaf iets terugkomt. Voor mezelf zorgen is dus geen luxe en geen egoïsme. Het is de voorwaarde om te kunnen blijven leren, en om voor mijn kinderen te kunnen blijven zorgen.

Hier zit voor mij de kern. Of mijn model goed leert, hangt niet af van hoe slim ik ben of hoe goed ik het bedoel. Het hangt af van wat ik doe.

Aan de keukentafel

Ik heb dit niet eerst bedacht en daarna herkend. Ik heb het eerst meegemaakt, en pas veel later kunnen opschrijven. In mijn huwelijk liep een gesprek vast als ik een positie innam die niet paste bij hoe de ander de situatie zag. Dat is niet bijzonder, dat gebeurt overal. Maar als ik voorstelde om te bespreken hoe we zulke gesprekken voerden, liep dat ook vast.

Er zijn twee niveaus. Op het eerste ben je het oneens over iets. Op het tweede ben je het oneens over hoe je met onenigheid omgaat. Zolang het tweede niveau openstaat, is het eerste op te lossen: de manier van praten kan worden bijgesteld, en dan probeer je het opnieuw. Sluit ook het tweede niveau, dan is er geen plek meer waar het conflict kan worden opgelost. Ik vertel dit niet om te zeggen wie dat deed. Ik vertel het omdat het patroon zo herkenbaar is.

Gedrag bepaalt welke signalen er bij mij binnenkomen, hoe ik ermee omga, en of anderen me nog kunnen corrigeren. Daarmee bepaalt gedrag hoe goed mijn model werkt.

Drie plekken waar het leren kan haperen

• Wat er binnenkomt. Een model is zo goed als wat erin gaat. Wie alleen nog luistert naar mensen die het met hem eens zijn, krijgt een eenzijdig beeld. Wie liegt, overdrijft of dingen weglaat, vervuilt het model van de ander, en daarmee ook wat er later bij hemzelf terugkomt.
• Hoe het bijgesteld wordt. Onder spanning stelt een mens zijn model bij op basis van angst in plaats van op basis van wat er gebeurt. Dan zie je in alles bevestiging van je ergste vermoeden, en wat daar niet in past, zie je niet.
• De routes waarlangs ik gecorrigeerd kan worden. Wie iedereen wegzet die hem tegenspreekt, het contact volledig afsnijdt, of nooit erkent dat iets anders zat, sluit de route af waarlangs fouten zichtbaar worden. Een fout die niet meer zichtbaar kan worden, blijft bestaan.

Gedrag dat het leren openhoudt	Gedrag dat het leren afsluit
Eerlijk doorgeven wat er is, ook als het mij niet goed uitkomt	Vervormen, overdrijven, weglaten
Vragen en nagaan wat er bedoeld werd	Gaten invullen met de slechtste verklaring
Tegenspraak toelaten, ook van mensen dichtbij	Alleen nog praten met medestanders
Mijn redenering laten zien, niet alleen mijn conclusie	Alleen verwijten en eindoordelen
Kunnen praten over hóé we praten	Ook dat gesprek weigeren
Herstellen als het misging	Een breuk laten voortbestaan
Op tijd rust nemen en hulp vragen	Doorgaan tot ik leeg ben

Waarom het leren onder spanning dichtklapt

Wat hieronder staat, zijn geen karakterfouten. Het zijn de manieren waarop een lerend model onder druk dichtklapt. Ze gelden voor mijn ex, en net zo goed voor mij.

Het alarm neemt het over. Uit de biologie ken ik de vlucht- en vechtreactie: een acute drang om weg te zijn, of om terug te slaan. Bij dreiging, zoals een kritisch bericht of een gemiste afspraak, kan dat alarm aanslaan. Zolang het aanstaat, neemt een lerend model niets nieuws meer op en verdedigt het alleen nog wat het al dacht. Dat geldt voor de ander, en voor mij.

Angst houdt het kanaal dicht. Wie het kanaal tussen twee mensen dichthoudt, is vaak niet de sterkere, maar de bange. Accuraat gezien worden kan voelen als gevaar, omdat het dat ooit, ergens, ook was. Dan wordt correctie afgestraft of eerlijkheid te duur gemaakt, niet om te overheersen, maar om een dreiging af te weren die er niet meer is. Niets daarvan vraagt kwade wil.

Gaten worden ingevuld met de slechtste verklaring. Waar informatie ontbreekt, vult mijn model zelf iets in. Bij iemand met wie ik pijn heb meegemaakt, kiest het bijna altijd de vijandigste verklaring. Ik ben het minst betrouwbaar, en het gevaarlijkst, juist als ik zeker weet waarom iemand iets deed: die doet het om mij te kwetsen, die geeft er niets om. Zulke verhalen over mensen probeer ik zo los mogelijk vast te houden. Een laat antwoord kan onverschilligheid zijn. Het kan ook een lege telefoon zijn. Vaak weet ik het gewoon niet.

Een verwijt verschuift van wat iemand deed naar wie iemand is. Je was dinsdag slordig lost niets op, want volgende week begint dezelfde vraag opnieuw. Je bent slordig beslist alle volgende keren al van tevoren. Zo'n oordeel over een persoon is moeilijk terug te nemen, en met elke herhaling kost terugnemen meer. Wie zo'n oordeel heeft, gaat er bovendien bewijs voor zoeken, en vindt het. Ik probeer een verwijt daarom terug te brengen naar het moment, ook in mijn eigen hoofd. En mezelf bij de mogelijke oorzaken te houden: wie zichzelf schrapt voordat hij gaat zoeken, kan het goede antwoord niet meer vinden.

Patronen houden zichzelf in stand. Conflicten tussen twee mensen zijn zelden losse incidenten. Het zijn kringlopen: wie handelt naar een verouderd beeld van de ander, veroorzaakt wrijving. Wrijving maakt het signaal tussen hen zwakker. En een zwakker signaal laat de beelden nog verder uit elkaar drijven, totdat de persoon aan de overkant van de tafel een vreemde is met een vertrouwd gezicht. Wat zo'n kringloop doorbreekt, is herstel: kleine gebaren die de spanning breken.

Wij zijn niet één lerend model, maar twee, of meer, die via de kinderen met elkaar verbonden blijven en op elkaar reageren. Dat betekent: wat ik doe, is wat de ander leert.

Mijn gedrag is het bewijs in het model van de ander

Mijn ex heeft een model van mij, zoals ik er een heb van haar. Dat model is gebouwd uit jaren ervaring, en voor een deel uit de pijnlijkste momenten. Ik kan er niet in om het te veranderen. Uitleg en discussie helpen zelden: een model dat zich bedreigd voelt, verdedigt zich.

Wat wel binnenkomt, is gedrag. Elke afspraak die ik nakom, elk rustig bericht, elke overdracht zonder verwijt is een nieuw stukje bewijs.

Ik kan de ander niet overtuigen. Ik kan wel bewijs leveren.

Dat werkt ook andersom. Wat mijn ex doet, is mijn bewijs. Ik hoef het niet mooier te maken dan het is, maar ik kan het wel zien voor wat het is: ook de kleine dingen die wél goed gaan.

Een model verandert langzaam, door herhaling

Eén goed gesprek verandert weinig. Modellen houden vast aan wat ze kennen, en dat is ook verstandig, anders zouden ze bij elk toeval omslaan. Een incident is ruis, een patroon is een signaal. Pas als ander gedrag zich vaak genoeg herhaalt, pikt het model van de ander het op. Dat duurt maanden, soms jaren.

Het omgekeerde geldt helaas ook: één uitbarsting kan veel opgebouwd vertrouwen tijdelijk overschaduwen. Dat is geen onrecht, zo werken modellen. Het is voor mij wel een reden om juist op moeilijke momenten op mijn eigen alarm te letten.

Vertrouwen is een geleerde verwachting

Vertrouwen is niets anders dan een model dat voorspelt dat de ander zich aan afspraken houdt. Het groeit met nagekomen afspraken, en het groeit in twee richtingen. Zolang we allebei iets geven (op tijd zijn, informatie delen, flexibel zijn bij ziekte), houdt de samenwerking zichzelf in stand. Wie stopt met geven, wint soms even, maar verliest daarna de inzet van de ander, en uiteindelijk wat we allebei nodig hebben. Dat zie ik in elke samenwerking die lang moet duren.

Ik zie de samenwerking daarom als een kleine gedeelde voorraad waar we allebei uit putten: goodwill, flexibiliteit, de bereidheid om eens te ruilen. Die voorraad kan een tijdje ongelijk gebruikt worden, zolang hij zich kan herstellen. Wie er meer uit haalt dan erin terugkomt, put hem uit. Dan betaalt iedereen, en de kinderen het meest.

Met herstel is een breuk tijdelijk

Verbindingen raken beschadigd, dat is onvermijdelijk. Zonder herstel blijft een breuk een breuk: de correctie die van buiten moet komen, bereikt mij niet meer, en de ander ook niet. Met herstel is een breuk tijdelijk: het leren ligt even stil, maar het kan weer verder. Een simpel dat liep niet goed, sorry houdt de route open. En een onhandige herstelpoging van de ander aannemen, doet hetzelfde.

Dezelfde kloof, een ander resultaat

Ik heb ook gezien hoe het anders kan lopen, dicht bij huis. Toen ik mijn geloof verloor, lagen de werkelijkheden van mijn ouders en mij net zo ver uit elkaar. Het deed pijn, aan beide kanten. Toch lieten we elkaar niet vallen. Zij werden opener en nieuwsgieriger, en ik ging veel in hun geloof waarderen. Nu, na al die jaren, vinden we elkaar opnieuw: we geven allebei om onze relaties, en we vinden het allebei belangrijk om eerlijk te zijn, elkaar op fouten te wijzen en elkaar te steunen. We denken nog steeds verschillend over God, en dat is geen breuklijn meer.

Het verschil zat niet in wie er gelijk had. Het zat erin dat de twijfel aan beide kanten bleef, en dat het leren nooit stilviel.

Andere modellen praten mee

Het model van mijn ex wordt niet alleen door mij gevoed, en het mijne niet alleen door haar. Een nieuwe partner, familie, vrienden, soms een advocaat: zij vullen een model aan, filteren het en kunnen een beeld versterken. Een nieuwe partner kent meestal maar één versie van het verhaal en verdedigt die uit loyaliteit, soms feller dan de ouder zelf. Daar spelen gewone gevoelens mee: onzekerheid, jaloezie, de wens om een eigen plek te hebben. Voor mijn eigen kring geldt hetzelfde.

Op die filters heb ik geen invloed. Wat ik wel kan doen: mijn eigen signaal zo helder en consequent houden dat het ook door een filter heen herkenbaar blijft. En bij mezelf nagaan of mijn kring mijn beeld alleen bevestigt, of het ook durft te corrigeren.

Een inspanningsverplichting, geen resultaatsverplichting

Het Nederlandse recht kent een bruikbaar onderscheid: een inspanningsverplichting tegenover een resultaatsverplichting. Een relatie maak je met z'n tweeën. Ik kan dus niet beloven dat het goed wordt, want dat ligt deels buiten mijn macht. Ik kan wel de inspanning leveren die het mogelijk maakt dat het beter wordt. Meer kan er volgens mij niet van mij gevraagd worden, en minder ook niet.

De wet zegt hier trouwens zelf iets over: volgens artikel 1:247 lid 3 van het Burgerlijk Wetboek omvat het ouderlijk gezag ook de verplichting om de ontwikkeling van de banden van een kind met de andere ouder te bevorderen.

Wat hierboven over mij en mijn ex staat, geldt volgens mij voor elke relatie tussen twee volwassenen, getrouwd of niet. Een huwelijk is intensiever en heeft meer dimensies, maar vriendschap, familie en collega's werken ongeveer net zo. En het is precies wat ik mijn kinderen over relaties wil kunnen uitleggen.

Twee manieren om uit balans te raken

Elke relatie vraagt dat je twee dingen tegelijk vasthoudt: wat jij nodig hebt, en wat de ander nodig heeft. Onder spanning schuift ieder mens naar een van twee kanten.

• Overgevoelig voor de ander. Je past je aan, sust, maakt jezelf klein en leest in elke beweging van de ander een dreiging. Wat jij nodig hebt, verdwijnt naar de achtergrond.
• Ongevoelig voor de ander. Je eigen gelijk en je eigen behoefte gaan voor. De ander wordt een obstakel of een middel, en signalen die niet in je beeld passen, komen niet meer binnen.
• Het evenwicht daartussen. Je voelt wat de ander nodig heeft en houdt toch vast aan wat jij nodig hebt. Je kunt geven zonder jezelf kwijt te raken, en nemen zonder de ander kwijt te raken.

Dit zijn toestanden, geen typen. Iedereen kent beide kanten, ik ook. Sommige mensen schieten zelfs heen en weer: de ene keer klampen ze zich vast, de andere keer duwen ze weg. Daarom helpen etiketten zo weinig. Ze zetten iemand vast aan één kant, terwijl het gedrag beweegt. Volwassen zijn betekent volgens mij niet dat je nooit uit balans raakt. Het betekent dat je steeds weer terugkomt.

Evenwicht is iets wat je samen doet

Ik denk bij evenwicht aan fietsen. Een fiets is natuurkundig gezien instabiel, en toch volkomen betrouwbaar zolang je trapt en bijstuurt. Dat bijsturen is geen gebrek. Het is de manier waarop evenwicht überhaupt bestaat.

In een goede relatie sturen twee mensen dat voor elkaar bij. Is de een moe, ziek of overbelast, dan vangt de ander iets op, en een andere keer gaat het andersom. Ieder beweegt mee met de ander, en zo houden ze elkaar overeind. Dat is geen toestand die je bereikt, maar een leerproces van geven en nemen dat nooit af is.

Een huwelijk doet dat op veel dimensies tegelijk: geld, huis, lichaam, tijd, kinderen, familie, toekomst. Daardoor is het intensiever, en raakt een scheefheid op één terrein al snel de rest. Een vriendschap balanceert op minder dimensies en met minder op het spel, maar het principe is hetzelfde. Een vriendschap waarin altijd dezelfde persoon belt, luistert en toegeeft, is uit balans, hoe gezellig het ook lijkt.

Vier mogelijkheden

Als ik twee mensen naast elkaar zet, zie ik steeds dezelfde patronen terug:

• Allebei in evenwicht. Allebei bewegen ze mee, allebei geven en nemen ze. Het is wankel en vraagt onderhoud, maar het leeft: de relatie kan groeien, en ieder blijft zichzelf.
• De een past zich aan, de ander neemt. Dit lijkt vaak rustig, omdat het precies op elkaar aansluit. Maar het kost één persoon steeds meer, en die persoon wordt steeds kleiner.
• Allebei ongevoelig. Strijd. Ieder wil gelijk krijgen, niemand beweegt, en elke ronde maakt de volgende harder.
• Allebei overgevoelig. Veel voorzichtigheid, weinig richting. Niemand zegt wat hij nodig heeft, conflicten worden vermeden, en de relatie verwatert langzaam.

Een scheve verhouding is stabieler dan een gezonde

Dat klinkt vreemd, maar het volgt uit het voorgaande. Een verhouding waarin de een toegeeft en de ander neemt, vraagt van niemand dat hij beweegt. Daarom houdt zo'n verhouding het zo lang vol, en daarom glijdt een mens er zo makkelijk in terug, ook in een nieuwe relatie. Het gezonde evenwicht kost voortdurend moeite. Dat is geen teken dat er iets mis is. Zo werkt evenwicht.

Er is ook een zachtere reden waarom mensen in een scheve verhouding blijven. Het is niet altijd slecht. Er zijn momenten waarop de warmte echt is, en een mens blijft zich keren naar wat hem eerder tegemoetkwam. Liefde is dan niet afwezig, maar onvoorspelbaar. En hoop leert leven volgens haar dienstregeling.

Hetzelfde geldt voor twijfel. Deze hele pagina gaat over twijfelen aan de eigen zekerheid. Maar één persoon die steeds aan zichzelf twijfelt terwijl de ander volkomen zeker blijft, is niet bescheiden. Zo wordt een gewetensvol mens langzaam murw gemaakt. Twijfel is alleen een kracht als ze aan beide kanten bestaat.

Eén persoon kan het evenwicht ook niet alleen dragen. Als de ander niet meer meebeweegt, gebeurt er iets voorspelbaars: de een gaat al het bijsturen doen. Dat is uitputtend, en het duwt vanzelf naar een van de twee kanten: aanpassen en sussen, of terugslaan en zelf hard worden. In beide gevallen blijft het patroon bestaan.

Waar ik op probeer te letten

Op het patroon, niet op één moment. Elke relatie heeft slechte dagen. De vraag is wat er over maanden gebeurt.

Tekenen van evenwicht	Tekenen van scheefheid
Geven en nemen gaat over de tijd heen beide kanten op	Het is altijd dezelfde die geeft, belt, regelt of toegeeft
Nee zeggen kan zonder dat de relatie wankelt	Op eieren lopen en gesprekken vooraf in je hoofd oefenen
Tegenspraak leidt tot bijstellen, bij allebei	Tegenspraak leidt tot straf, stilte of een nieuwe ruzie
Na een ruzie zet iemand een stap, en die stap wordt aangenomen	Excuses komen steeds van één kant, of van geen van beide
Als het leven van de een verandert, beweegt de ander mee	Afspraken gelden alleen voor één van beiden
Na contact voel je je meestal even veel jezelf, of meer	Na contact voel je je kleiner, of ben je vooral bezig met de stemming van de ander

Ik probeer daarbij ook naar mezelf te kijken, en dan naar beide kanten. Van binnenuit kan ik moeilijk zien of ik te vast sta of te veel meebeweeg, want allebei voelen ze gerechtvaardigd. De balans wordt zichtbaar in de omgang met anderen: zij zien wanneer ik hard ben geworden, en ik zie het bij hen. Merk ik dat ik mezelf steeds wegcijfer? Dan zit ik aan de overgevoelige kant. Merk ik dat de ander zich steeds aanpast, dat ik meestal gelijk krijg en dat ik niet meer vraag hoe het met de ander gaat? Dan zit ik misschien aan de andere kant. Dat is ongemakkelijk om te zien, maar het is precies de informatie waarvan ik leer.

Wat ik zoek in een relatie

Niet iemand die nooit uit balans raakt, want die bestaat niet. Wel iemand die meebeweegt, met wie herstel lukt, en bij wie ik mijn eigen evenwicht kan houden. Dat geldt voor vrienden, voor de mensen om me heen, en voor een eventuele nieuwe partner. Het is vaak al vroeg te zien: hoe gaat iemand om met een nee, met een fout, met een kleine teleurstelling? Hoe iemand herstelt, zegt meer dan hoe iemand zich op zijn best gedraagt.

En ik zoek het ook bij mezelf: mijn eigen vermogen om terug te komen naar het midden. Dat is het enige deel van het evenwicht waar ik zelf volledig over ga.

Als samen balanceren niet lukt

Na een scheiding is het samen balanceren vaak weggevallen, soms al lang daarvoor. Dan helpt het niet om harder bij te sturen. Wat volgens mij wel helpt, is de koppeling losser maken: minder contactmomenten, vaste afspraken, één kanaal. Daarom kan naast elkaar ouderen beter werken dan samen opvoeden. Het evenwicht hoeft dan niet meer samen gedragen te worden. Ieder hoeft alleen het eigen evenwicht te bewaren, en de ander de ruimte te laten om in een eigen tempo terug te komen.

Voor vriendschappen en andere relaties geldt hetzelfde. Een relatie die steeds scheef blijft, mag losser gemaakt of beëindigd worden. Dat is geen falen, maar zorg voor de eigen balans. En als scheefheid samengaat met angst, dreiging of controle, dan gaat het niet meer om evenwicht maar om veiligheid: zie het kader bij grenzen.

Evenwicht is wankel en iets wat je samen doet. Ik kan het niet afdwingen bij de ander. Ik kan wel steeds zelf terugkomen naar het midden.

Mijn gedragsregels komen uit één besef: ik ben een lerend model. Ik kan het mis hebben, ik kan mezelf niet van binnenuit controleren, en ik besta via anderen.

Niet alles wat ik hieronder opschrijf, volgt daar even hard uit. Een deel volgt rechtstreeks uit wat ik ben. Een deel volgt pas als ik samen met anderen wil leren. En een deel zijn waarden die ik zelf kies. Ik probeer dat onderscheid eerlijk te houden, want ook dat is een manier om gecorrigeerd te kunnen worden.

Wat volgt uit wat ik ben

• Eerlijk zijn. Ik houd vast wat de werkelijkheid bevestigt. Als ik vervorm wat ik binnenkrijg of wat ik doorgeef, stop ik met leren, voor mezelf en voor wie van mij leert. In een scheiding betekent dat: niet overdrijven, niet weglaten, niet mooier of lelijker maken dan het is, ook niet als dat mij beter uitkomt. Wie vervormt wat hij doorgeeft, vervuilt ook wat er later bij hemzelf terugkomt.
• Correctie toelaten. Ik kan het mis hebben, en ik kan dat niet van binnenuit vaststellen. Het verschil tussen twee situaties die er voor mij hetzelfde uitzien, kan alleen van buitenaf worden beslecht. Daarom heb ik anderen nodig, ook degene met wie ik het oneens ben. En zij hebben mij nodig. Mijn zekerheid is geen bewijs. Tegenspraak kan dat wel zijn.
• Herstellen, en herstel toelaten. Verbindingen tussen mensen breken. Zonder herstel blijft een breuk permanent, en de correctie die van buiten moet komen, bereikt me niet meer. Met herstel is een breuk tijdelijk. Dus ik probeer te herstellen waar ik kan, en ik laat de ander herstellen met mij. Vergeving is wat voorkomt dat een correctie de band beëindigt die haar draagt.
• Mijn afhankelijkheid erkennen. Ik besta alleen zolang wat mij draagt overeind blijft: mijn lichaam, mijn slaap, de mensen om me heen. Of dat zo is, kan ik van binnenuit niet goed zien. Ik heb anderen nodig om het me te zeggen. Voor mezelf zorgen is geen luxe. Het is de voorwaarde om te blijven leren.
• De werkelijkheid beslist. Mijn keuzes zijn vrij, maar ze zijn uiteindelijk begrensd door de werkelijkheid, en de werkelijkheid is precies als het aankomt op het onderhouden van mezelf en mijn afhankelijkheden. Wie kinderen deelt, deelt ook die grens: wat de een uitput, raakt allebei, en de kinderen het eerst. Ik kan kiezen wat ik wil. Ik kan niet kiezen wat het oplevert.

Wat volgt als ik samen met anderen wil leren

• Mijn redenering laten zien. Als ik van mening verander, zeg ik wat ik eerst dacht en wat dat veranderde. Dan kan de ander volgen en nakijken. Een conclusie zonder redenering kan alleen geloofd of verworpen worden, niet gecontroleerd.
• De routes openhouden die kunnen laten zien dat ik het mis heb. Wie de laatste route afsluit waarlangs een fout zichtbaar kan worden, maakt die fout blijvend. Dat geldt voor het contact met de ander, en ook voor mijn eigen kring: ik wil minstens één persoon dichtbij die durft te zeggen dat ik het mis heb. Een fout die niet meer zichtbaar kan worden, blijft bestaan.
• In leven houden wat mij in leven houdt. De samenwerking rond onze kinderen is een gedeelde voorraad: vertrouwen, flexibiliteit, goodwill. Wie eruit put zonder bij te dragen aan het herstel ervan, put hem uit. Dus ik probeer bij te dragen. Dat betekent niet dat ik altijd meer moet geven dan ik neem. Elke nagekomen afspraak is een bijdrage. Vertrouwen is wat er groeit als die bijdragen zich opstapelen.
• Vragen waar ik het geleerd heb. Waar, wanneer, waarom en van wie heb ik dit geleerd? Elke opvatting is een les van mijn eigen weg. Die vraag maakt het mogelijk om één opvatting te toetsen, zonder mijzelf of de ander als geheel aan te vallen. Een etiket is daarbij geen antwoord: zo is de ander nu eenmaal noemt een categorie, geen geschiedenis. Eén les kan worden bijgesteld terwijl de rest blijft staan.

Wat ik zelf kies

Wat hieronder staat, volgt niet uit wat ik ben. Ik kies het, en ik heb er redenen voor.

• Een signaal wegen op de inhoud, niet op de afzender. Een bericht van mijn ex probeer ik te beoordelen op wat erin staat, niet op wie het stuurt. Een signaal wegstrepen vanwege de bron sluit een route naar correctie. Dat deel volgt nog uit wat ik ben. Iedereen dezelfde aandacht geven, wie het ook is, is een keuze.
• Rekening houden met wie de gevolgen draagt. Ook als die er niet bij is, niets terug kan doen, of nergens voor nodig is. In een scheiding zijn dat vooral de kinderen. Zij zitten niet aan tafel, kunnen niets afdwingen, en dragen toch de gevolgen. Juist daarom moet het hardop gezegd worden.
• Het beter achterlaten voor de volgende generatie. In leven houden wat mij in leven houdt, volgt uit wat ik ben. Het beter maken voor mijn kinderen is een keuze. Die keuze maak ik.
• Verwondering. Leren kan vreugdevol zijn: nieuwsgierigheid, humor, schoonheid, liefde. Dat is niet afgeleid. Het is hoe leren van binnen voelt, op zijn best. Ook midden in een scheiding wil ik dat niet kwijtraken, en ik wil het mijn kinderen niet laten kwijtraken.

Als het misgaat

Ik houd me hier niet altijd aan. Daarvoor geldt één regel: geen veroordeling, alleen diagnose. Als ik tekortschiet, is de weg terug ook de weg vooruit: zien waar het misging, bijstellen, en opnieuw verbinding maken. Een fout is informatie.

En opschrijven is nog geen doen. Of ik dit echt naleef, blijkt uit wat ik doe, vooral als het me iets kost.

Wat het praktisch betekent

In het dagelijks leven komt het voor mij op weinig neer: afspraken nakomen, ook de kleine. Eén vast kanaal voor wat de kinderen aangaat, en geen discussies via de kinderen. En als samen opvoeden te veel strijd geeft, dan naast elkaar ouderen: heldere afspraken, weinig contact, elk huis zijn eigen regels, en alleen overleg over de grote dingen. Minder contactmomenten betekent minder kans dat twee modellen tegelijk in alarm schieten, en meer rust om bewijs op te bouwen.

Een grens lijkt het tegenovergestelde van openstaan voor correctie. Dat is het volgens mij niet. Een lerend model moet kunnen filteren: de inhoud erin, de aanval eruit.

Mijn grenzen komen uit dezelfde regels als hierboven. Ze zijn er niet om de ander buiten te sluiten, maar om het leren mogelijk te houden, voor mij en voor de ander. En een grens is geen straf en geen eis aan de ander. Een grens gaat over wat ík doe.

• Correctie, geen veroordeling. Ik wil gecorrigeerd worden op wat ik deed. Een oordeel over wie ik ben, kan ik niet nakijken, en dus ook niet gebruiken om te leren. Daarom reageer ik op wat concreet is, en laat ik het etiket liggen.
• Twijfel komt van twee kanten. Ik twijfel aan mijn eigen zekerheid. Maar als alleen ik twijfel en de ander nooit, wordt mijn twijfel een zwakte die gebruikt kan worden. Dan hoef ik niet verder toe te geven.
• Ik vervorm niet, en ik bouw niet op vervorming. Eerlijkheid geldt voor wat ik doorgeef, en ook voor wat ik binnenlaat. Een beschuldiging die niet klopt, hoef ik niet te bevestigen om de vrede te bewaren. Ik kan zeggen dat ik het anders zie, zonder er een strijd van te maken.
• Ik hoef niet altijd meer te geven dan ik neem. Bijdragen aan wat we delen volgt uit afhankelijkheid. Eindeloos geven volgt daar niet uit. Een voorraad die maar van één kant wordt aangevuld, raakt toch leeg.
• De laatste route sluit ik niet af. Hoe moeilijk het contact ook is, het blijft open voor wat onze kinderen aangaat. Een grens mag het contact smaller maken, niet onmogelijk.
• De drie gebieden uit elkaar houden. Er is wat van mij is (mijn huis, mijn tijd, mijn regels), wat gedeeld is (grote beslissingen over de kinderen, het ouderschapsplan), en wat van de ander is (haar huis, haar regels, haar tijd). Over het eerste beslis ik zelf, over het tweede overleggen we, en het derde laat ik los, ook als ik het zelf anders zou doen. Het eerste en het derde zijn onze autonomie, het tweede is onze wederzijdse afhankelijkheid. Kinderen kunnen goed leven in twee huizen met verschillende regels, zolang elk huis voorspelbaar is.
• Nieuwe partners, aan beide kanten. Een nieuwe partner kent meestal één versie van het verhaal. Ook daar probeer ik het signaal te wegen op de inhoud, niet op de afzender. Grote beslissingen over de kinderen horen bij de ouders. En tegen de kinderen spreek ik niet negatief over een nieuwe partner: zij moeten ook met die persoon een plek vinden.

Dit hoofdstuk is voor mij de reden voor de hele pagina. Kinderen zijn lerende modellen in volle opbouw. Wat ze bij hun ouders zien, wordt hun model van hoe mensen met elkaar omgaan als het moeilijk is.

Kinderen leren meer van wat ze zien dan van wat ze horen. Hoe wij als ouders met conflict omgaan, is de les die onze kinderen meenemen naar hun eigen vriendschappen en relaties. Dat is een zware verantwoordelijkheid, maar ook een hoopvolle: elke rustige overdracht is óók een les.

Wat ze later meenemen

Wat mijn kinderen nu zien van evenwicht, herstel en grenzen, wordt later hun maatstaf. Een kind dat ziet dat een ouder na een ruzie terugkomt en sorry zegt, leert dat een relatie dat aankan. Een kind dat ziet dat een ouder zich steeds wegcijfert, of juist steeds gelijk moet krijgen, leert dat dat normaal is. Ze nemen het mee als ze zelf vrienden maken, een partner kiezen en misschien ooit zelf ouder worden. Daarom gaat het mij niet alleen om hoe ik ze nu bescherm, maar ook om wat ik ze voordoe. De tekenen van evenwicht uit hoofdstuk 5 zijn wat ik ze het liefst zou meegeven.

Loyaal aan allebei

Kinderen zijn loyaal aan beide ouders, altijd. Ze houden van allebei, ook van een ouder die tekortschiet. Een kind is gemaakt van twee ouders, en kan zich niet losmaken van de helft van zichzelf. Een kind dat merkt dat het van de ene ouder niet van de andere mag houden, komt klem te zitten.

Wat ik daarom probeer:

• Een kind is geen boodschapper, vertrouweling, spion of rechter. Geen berichten meegeven, geen kruisverhoor na een weekend bij de ander, en niet vertellen wat er tussen de volwassenen speelt.
• Niet negatief spreken over de andere ouder. Ook niet zachtjes, en ook niet met mijn gezicht. Een kind hoort dan: de helft van mij deugt niet.
• Hardop toestemming geven om van iedereen te houden. Je mag het fijn hebben in je andere huis. En het is goed als je daar iemand aardig vindt. Kinderen hebben die toestemming nodig, uitgesproken.
• Overgangen rustig en voorspelbaar maken. Vaste momenten, een vaste tas, geen discussies waar ze bij zijn. Na een wissel hebben kinderen vaak even tijd nodig om te landen. Dat zegt meestal niets over het andere huis.
• Luisteren, benoemen, en het niet voor ze oplossen. Je mist je moeder als je hier bent. Dat snap ik. Het gevoel hoeft niet weggenomen te worden. Een gevoel dat er mag zijn, wordt kleiner.
• Laten zien hoe ik herstel. Ging het mis waar ze bij waren, dan zeg ik later: dat ging niet goed tussen mama en mij, en dat is niet jouw schuld. Zo leren ze dat fouten hersteld kunnen worden.

Spelregels voor thuis

Voor thuis wil ik met mijn kinderen een paar spelregels gaan afspreken. Ik heb ze alvast opgeschreven, maar ze worden pas echt als we ze samen maken. Het worden geen regels die alleen zij moeten volgen, maar afspraken die voor mij net zo goed gelden als voor hen. Ze volgen dezelfde lijn als deze pagina, in kindertaal:

• Batterij. Om gezellig te doen, heb je energie nodig, net als een iPad. Is jouw batterij leeg, of die van papa, dan wordt samenwerken moeilijk. Dat is logisch. Je mag altijd vragen: batterij? En het antwoord is een getal tussen 0 en 100.
• Oranje licht. Niet wachten tot je ontploft. Zeggen als de irritatie begint: mijn hoofd zit vol, of ik kan even niet luisteren.
• Check je spiegel. Iedereen heeft blinde vlekken, net als iets op je rug dat je zelf niet kunt zien. Als ik onterecht boos doe, mag mijn kind zeggen: papa, check je spiegel. Dan word ik niet boos, maar ben ik even stil, haal ik adem en denk ik na. Andersom ook.
• Rewind en time-out. Rewind: ik zei iets onaardigs, mag ik de zin opnieuw proberen? Time-out: we stoppen even en doen allebei vijf minuten iets anders.

En er hoort één belofte van mij bij: als ik onterecht boos ben geworden, zeg ik sorry. Ik doe niet alsof ik gelijk heb, alleen omdat ik de vader ben. Onderaan het papiertje wil ik zetten: ondertekenen is niet nodig, we zien aan je gedrag of je meedoet.

Waarom vergeven? Omdat het klopt met wat ik ben.

Ik handelde steeds vanuit het model dat ik op dat moment had: met wat ik wist, wat ik had geleerd, en hoeveel energie er nog over was. Wat ik nu weet, wist ik toen niet. Achteraf oordeel ik met informatie die ik toen niet had.

Een fout is een signaal dat een model ergens niet klopte. Dat is precies het materiaal waarvan een lerend model leert. Wie zichzelf veroordeelt, gaat zich verdedigen, ook tegenover zichzelf, en verdedigen sluit het leren af. Daarom geldt voor mij: geen veroordeling, alleen diagnose. Mildheid is dus geen excuus. Het is wat leren mogelijk houdt.

Mezelf vergeven betekent voor mij: zien wat er misging, mijn eigen deel daarvan nemen, die ene les bijstellen, en verdergaan. De rest van wie ik ben, blijft staan.

En mijn ex? Als ik mezelf vergeef omdat ik handelde vanuit het model dat ik toen had, dan geldt dat voor de ander net zo goed. Zij handelde ook vanuit haar model, met wat zij wist en had geleerd. Mezelf wel vergeven en de ander niet, zou met twee maten meten. Vergeving zorgt er bovendien voor dat een breuk tussen twee lerende modellen tijdelijk blijft, en niet blijvend wordt. Zeker als de ander duidelijk spijt heeft, is vergeven de manier om de route voor correctie weer open te zetten, voor ons allebei. Ik wil de ander laten herstellen met mij, zoals ik hoop dat de ander mij laat herstellen.

Maar vergeven betekent niet dat alles terug moet naar hoe het was. Het betekent niet dat we weer moeten trouwen, en ook niet dat het vertrouwen in één keer terug is. Het doel is geen huwelijk, maar een werkende relatie: twee ouders die met elkaar kunnen praten over hun kinderen, en die fouten kunnen herstellen. Vertrouwen groeit daarna weer met nagekomen afspraken, stap voor stap.

Wat daarbij helpt, is loslaten dat de ander ooit moet toegeven dat ik gelijk had. We zijn allebei een model, en zekerheid is geen bewijs. Vergeving die op die erkenning wacht, komt misschien nooit, en onze kinderen hebben niets aan een ouder die blijft wachten.

Waarom trots? Omdat het kracht kost om ongelijk te kunnen hebben.

Het kost veel meer kracht om te zeggen ik heb het misschien mis dan om te zeggen ik heb gelijk. Wie dat kan, ook midden in een scheiding, is niet zwak. Die is sterk genoeg om ongelijk te hebben.

Een gezin overeind houden in twee huizen is zwaar werk. Elk stukje goed gedrag telt daarbij drie keer: in mijn eigen model, dat leert dat ik het kan; in het model van mijn ex, dat een nieuw beeld van mij kan vormen; en in het model van mijn kinderen, dat leert hoe mensen omgaan met iets moeilijks. Elke rustige overdracht, elk bericht dat niet verstuurd werd, elke keer dat een kind merkte dat het van de andere ouder mag houden, is een echte bijdrage aan de toekomst van dat kind. Niemand ziet het terug in een cijfer, en niemand bedankt je ervoor. Dan moet ik het maar tegen mezelf zeggen. En tegen iedere ouder die dit leest.

Kinderen hebben geen perfecte ouders nodig. In de spelregels die ik voor thuis wil afspreken, staat het eenvoudig: grote mensen maken ook fouten. Wat kinderen wel nodig hebben, is zien dat fouten hersteld kunnen worden. Juist van dat herstel leren ze dat relaties tegen een stootje kunnen.

Een lerend model is nooit af, omdat de wereld niet stilstaat. Kinderen groeien, en elke fase brengt nieuwe vragen: een andere school, de puberteit, nieuwe partners, een verhuizing. Elke verandering vraagt opnieuw afstemming. Onder spanning komen oude patronen terug. Dat is normaal, en geen bewijs dat er niets geleerd is.

Er bestaat geen formule voor hoeveel ik vasthoud en hoeveel ik meebeweeg, vandaag, in dit gesprek, met deze persoon. De balans moet elke dag opnieuw gevonden worden, en niemand neemt dat werk van me over. Dat is zwaarder dan een vaste regel, niet lichter.

En de brug blijft, ook als onze kinderen groot zijn: diploma-uitreikingen, misschien een bruiloft, misschien ooit kleinkinderen. Wat we nu opbouwen, moet dan kunnen dragen.

Een model leert alleen als het terugkijkt op wat er gebeurde. Een vast moment per week met drie vragen kan daarbij helpen:

• Wat ging er deze week goed tussen ons, voor de kinderen?
• Wanneer sloeg mijn alarm aan, en wat ging eraan vooraf?
• Welk bewijs wil ik de komende week leveren, en wat doe ik één stap anders?

Het wordt wel lichter, denk ik. Wat vaak geoefend wordt, kost steeds minder energie. Het rustige antwoord dat nu nog moeite kost, is na honderd keer een gewoonte. En wat bij de ander langzaam verandert, maakt het weer makkelijker. Zo kan de kringloop die eerst de strijd voedde, de samenwerking gaan voeden.

Niemand hoeft dit alleen te doen. De controle komt van buiten, en dat geldt ook hier: hulp vragen is geen teken dat het niet lukt. Het is een manier om het vol te houden.

In hoofdstuk 2 schreef ik dat ik een rollende steen ben. Daar hoort nog één zin bij: mijn houvast is niet dat ik stilsta, maar dat ik weet dat ik beweeg.

Waar deze tekst vandaan komt

Ik ben geen therapeut en geen jurist. Ik ben wetenschapper bij het RIVM. Daarnaast werk ik aan de vraag hoe mensen, en andere lerende systemen, met elkaar kunnen blijven bestaan. Meer daarover staat op mijn eigen website. Wat hier staat, schrijf ik op persoonlijke titel.

Dat werk staat openbaar op GitHub, in de repository Evolution by Emergence: essays, uitgewerkte definities en, voor een deel, formele bewijzen in Lean. Een overzicht staat in CORE.md. De repository is grotendeels Engelstalig en wordt doorlopend herzien.

Deze pagina past dat werk toe op mijn eigen situatie. Ze steunt het meest direct op:

• The Room and the Learning Constitution: het gedachte-experiment uit hoofdstuk 1.
• Sterk genoeg om ongelijk te hebben, Het verkeerde hoekje en Over liefde: de persoonlijke passages, de keukentafel, het uit elkaar drijven en het herstel.
• Mijn gedragsregels: de basis van hoofdstuk 6 en 7.
• Duties to the quality of a relationship: de inspanningsverplichting en artikel 1:247 lid 3 van het Burgerlijk Wetboek.

De formele delen laten zien dat stappen kloppen binnen een eenvoudig model, niet dat elke relatie aan dat model voldoet. Wat hier over mensen staat, is mijn redenering en mijn ervaring, geen bewijs. Wie ziet waar het niet klopt: ik hoor het graag. Daar leer ik van.